DIỄN ĐÀN hochanh.net.vn
Cảm ơn bạn đã quan tâm đến học hành và tham gia diễn đàn hochanh.net.vn
Tìm kiếm
 
 

Display results as :
 


Rechercher Advanced Search

Gallery


Đăng nhập với tên thanhvien VIP

28/8/2010, 21:37 by ABC

BẠN CÓ THỂ ĐĂNG KÝ RỒI ĐĂNG NHẬP
HOẶC ĐĂNG NHẬP
VỚI TÊN thanhvienvip
hoặc thanhvien 1
hoặc thanhvien 2
hoặc thanhvien 3

và mật khẩu là 1234567890

để không có dòng quảng cáo trên.

Comments: 0

HỌC ĐI ĐÔI VỚI HÀNH ?

28/4/2010, 22:40 by Admin

Học đi đôi với hành


“ trăm hay không bằng tay quen”. người lao động xưa đã từng quan niệm rằng lí thuyết hay không bằng thức hành giỏi. điều đó cho thấy người xưa đã đề cao vai trò của thức hành . trong khi đó những kẻ học thức chỉ biết chữ nghĩa thánh hiền, theo lối học từ chương sáo mòn cũ kĩ. …

[ Full reading ]

Comments: 2

Poll
Keywords


Ngành Giun đốt (Annelida)

Xem chủ đề cũ hơn Xem chủ đề mới hơn Go down

Ngành Giun đốt (Annelida)

Bài gửi by BuiXuanTung on 25/6/2010, 21:42

Chương 7.
Ngành Giun đốt (Annelida)
I. Đại cương về ngành giun đốt
Các động vật thuộc ngành giun đốt có mức độ tổ chức cao hơn hẳn các động
vật trước đó. Lần đầu tiên xuất hiện xoang cơ thể chính thức, còn gọi là thể xoang
(coelum), xuất hiện cơ thể có phân đốt, các hệ cơ quan mới như tuần hoàn kín, hô
hấp bằng mang, cơ quan vận chuyển là chân bên cùng hệ cơ phát triển. Thể xoang
của giun đốt được hình thành từ lá phôi giữa và tham gia vào nhiều chức năng khác
nhau như: chuyển vận, nâng đỡ, tham gia vào sự bài tiết, sinh dục... (hình 7.1).
Sự phân đốt của giun đốt ở các mức độ khác nhau, từ đồng hình đến dị hình,
tuy nhiên nhất quán và bao trùm toàn bộ cơ thể cả về hình dạng ngoài lẫn cấu tạo
trong. Đó là sự sắp xếp lặplại theo chiều dọc của cơ thể của nhiều cơ quan như thần kinh, tuần hoàn, sinh dục,bài tiết…
tạo cho cơ thể của động vật thuộc ngành giun đốt gồm một chuỗi các đơn vị giống
nhau được gọi là các đốt. Giữa các đốt có vách ngăn. Với cấu trúc này, mỗi đốt là
một phần của cơ thể, có thể tự điều chỉnh ở một mức độ nhất định hoạt động chung
của cơ thể. Các đốt tương đối giống nhau thì được gọi là phân đốt đồng hình (như ở
giun đốt cổ), các đốt ở các phần cơ thể khác nhau có thể sai khác về cấu tạo và
chức năng thì được gọi là phân đốt dị hình.
Trứng phân cắt xoắn ốc và xác định. Để nghiên cứu sự phân cắt
xoắn ốc người ta phải đánh dấu các phôi bào bằng một chữ cái, một hệ số và một số
mũ. Quy ước đánh dấu như sau: Sau 2 lần phân cắt liên tiếp theo mặt phẳng kinh
tuyến, hình thành 4 phôi bào và được đánh dấu là A, B, C và D (quy định B ở phía
bụng, D ở phía lưng). Sau lần phân cắt thứ 3 theo mặt phẳng xích đạo, hình thành 8
phôi bào (4 ở cực sinh học là các phôi bào bé, được ký hiệu là 1a –1d) còn 4 ở cực
dinh dưỡng là phôi bào lớn, được ký hiệu là 1A - 1D) Cứ thế tiếp tục cho ra 3a – 3d và 3A – 3D, 4a – 4d và 4A – 4D…
. Như vậy hệ số 1, 2, 3, 4… đi kèm với các chữ cái viết thường
dùng để chỉ số thứ tự hình vuông phôi bào bé ở cực sinh học, còn phôi bào lớn thì
ký hiệu bằng chữ cái hoa và hệ số chỉ số lần phân chia. Các phôi bào bé khi phân
chia được đánh dấu bằng số mũ (số mũ 1 là ở cực sinh học và số mũ 2 là ở cực
dinh dưỡng). Ví dụ từ 1d hình thành 1d1 và 1d2, từ 1d1 hình thành 1d11 và 1d12, từ 1d2
hình thành 1d21 và 1d22. Như vậy có một số mũ là thế hệ phôi bào thứ nhất của 1d,
còn có 2 số mũ là thế hệ thứ 2 của 1d v.v…Với cách đánh dấu này có thể xác định
được nguồn gốc và vị trí của các phôi bào. Ví dụ phôi bào 4d thì có thể xác định
được đây là phôi bào bé thứ 4, thế hệ đầu tiên ở phía lưng hay là ta có phôi bào có
ký hiệu 2d121 thì có thể xác định được đây là phôi bào bé mặt lưng (do hình thành từ
phôi bào D, thuộc hình vuông phôi bào thứ 2 (có hệ số 2) của thế hệ thứ 3 (có 3 số
mũ). Trong phân cắt xoắn ốc, phôi bào ở cực sinh học quay 1 góc 450 xen kẽ theo
chiều kim đồng hồ và ngược lại nên chúng nằm xen kẽ giữa các phôi bào cực dinh
dưỡng.
Trong phân cắt xoắn ốc xác định có nghĩa là các phôi bào phân hoá sớm và
xác định:
Các hình vuông phôi bào bé thứ 1 là mầm của lá ngoài, 4d là mầm lá phôi giữa,
còn các phôi bào thứ 4 khác như 4a, 4b, 4c và các phôi bào lớn như 4A, 4B, 4C và
4D là mầm của lá phôi trong. Phôi vị có thể được hình thành theo kiểu lõm vào
(embolie) (ít gặp) và chủ yếu là theo kiểu phủ mặt (epbolie), sau đó biến đổi thành ấu
trùng trochophora bơi lội nhờ vành tiêm mao miệng. Ngoài ra còn có vành tiêm mao
sau miệng, miệng ở giữa bụng, ống tiêu hoá cong, có xoang nguyên sinh, 2 nguyên
đơn thận, có 2 tế bào sinh lá phôi giữa bắt nguồn từ phôi bào 4d ở 2 bên ruột. Nhìn
chung ấu trùng trochophora có phần trước miệng, chùm tiêm mao đỉnh và phần sau
miệng (hình 7.3). Nghiên cứu quá trình phát triển của giun đốt để thấy được sự hình
thành và phát triển của ấu trùng trochophora.
Quá trình phát triển được nghiên cứu tương đối đầy đủ ở giun đốt thuộc giống
Lopadorhynchus (họ Phyllodocidae) sống trôi nổi ở biển. Trứng nở thành ấu trùng
trochophora điển hình: Có cơ thể đối xứng toả tròn, hệ thần kinh có não nằm dưới
chùm tơ đỉnh (cực đối miệng) và các dây thần kinh bên với dây thần kinh vòng nối
dây thần kinh bên (kiểu cấu tạo thần kinh octogon đã thấy ở giun tròn). Biến thái tiếp
theo là miệng ấu trùng kéo dài ra thành rãnh, sau đó phần giữa của rãnh dính liền 2
mép với nhau, chỉ chừa lại 2 lỗ ở 2 đầu (lỗ trước được gọi là lỗ miệng, lỗ sau được
gọi là hậu môn). Đến lúc này xoang vị có dạng ống, bắt đầu bằng miệng và tận cùng
bằng hậu môn, giữa là ruột. Tiếp theo 2 bên phần
bịt kín sẽ hình thành các đôi chi bên tương ứng với các đốt của ấu trùng. Cho đến
lúc này ấu trùng trochophora vẫn giữ đối xứng toả tròn tuy số bậc đối xứng giảm
xuống còn 2 do miệng phôi chuyển thành rãnh. Cùng lúc này cấu tạo thần kinh có
biến đổi là vòng thần kinh quanh miệng sẽ ép lại theo rãnh miệng và tạo thành dạng
bậc thang và hình thành chuỗi thần kinh bụng có các đôi hạch ứng với mỗi đốt. Các
đốt ấu trùng sau đó đã lớn dần lên, cực trước (có lỗ miệng) và cực sau (có hậu môn)
xuất hiện cùng với phần thân, có trục đối xứng vuông góc với trục miệng - đối miệng)
nhưng sau đó tự điều chỉnh theo hướng trùng dần với miệng - đối miệng và đã xuất
hiện đối xứng toả tròn bậc 2.
II. Hệ thống học giun đốt
Ngành giun đốt được chia làm 2 phân ngành, 6 lớp.
Phân ngành Không đai (Aclitellata): Cơ thể không có đai sinh dục, hệ sinh dục
có thể rải rác trên nhiều đốt, đơn tính, phát triển qua ấu trùng trochophora. Có 1 lớp
Giun nhiều tơ (Polychaeta).
Phân ngành Có đai (Clitellata): Cơ thể có đai sinh dục, hệ sinh dục tập trung ở
một số đốt, lưỡng tính. Giai đoạn ấu trùng thu gọn trong trứng, trứng nở thành con
non (phát triển trực tiếp). Có 2 lớp là Giun ít tơ (Oligochaeta) và lớp Đỉa (Hirudinea).
1. Lớp Giun nhiều tơ (Polychaeta)
Lớp này có khoảng 4.000 loài, chủ yếu sống ở biển, một số ít loài sống ở nước
ngọt. Là động vật đơn tính, cơ quan chuyển vận là chi bên (parapoda), phát triển qua
ấu trùng trochophora.
1.1 Đặc điểm cấu tạo và sinh lý
Cấu tạo các phần cơ thể gồm 3 phần là đầu, thân và thùy đuôi. Lấy ví dụ về
cấu tạo cơ thể rươi Tylorhychus heterochaetus, loài này thường xuất hiện vào mùa
đông (khoảng tháng 10) ở đồng bằng Bắc Bộ và một số nơi ven cửa sông của nước
ta. Cơ thể rươi có khoảng 50 - 60 đốt, chiều dài khoảng 40 – 60mm, mặt lưng gồ cao
và có màu thẫm, mặt bụng có rãnh sâu chạy suốt chiều dài cơ thể.
Phần đầu gồm có 2 phần là phần trước miệng (protostomium) và phần quanh
miệng (peristomium). Phần trước miệng nhỏ, dẹp theo hướng lưng bụng, có hình
tam giác cân, đỉnh quay về phía trước. Mặt trên có 2 anten (râu), gồm phần gốc và
phần ngọn liên tục nhau. Mặt bên ở phần gốc của phần trước miệng có 2 xúc biện
(palpi) là cơ quan cảm giác như một bướu nhỏ, linh động còn mặt trên của phần
trước miệng có 2 mắt màu đen. Phần quanh miệng ngắn, mang 2 đôi sợi ở mỗi bên
(có nguồn gốc là do sự kết hợp của 2 đốt thân). Phía dưới phần quanh miệng có lỗ
miệng rộng. Khi định hình, phần trước hầu lộn ra đưa hẳn 2 hàm kitin có móc răng ra
ngoài
Thân có nhiều đốt, các đốt đều ngắn, chiều dài ngắn hơn chiều ngang, mỗi đốt
thân mang một đôi chi bên. Mỗi chi bên là thành lồi cơ thể và phân thành 2 thùy là
thùy lưng và thùy bụng. Trên thùy lưng có sợi lưng, chùm tơ lưng. Trên thùy bụng có
sợi bụng, chùm tơ bụng. Trong các chùm tơ, bên cạnh các tơ nhỏ thẳng màu đen có
một tơ hình que, lớn hơn, được gọi là tơ trụ. Nhờ có các chùm tơ ở chi bên mà con
vật có thể bơi hay bò trên nền đáy, cấu tạo này biểu hiện rõ nét ở nhóm Giun nhiều
tơ sống di động (Errantia), nhưng có biến đổi ít nhiều ở nhóm sống định cư
(Sedentaria). Nhóm động vật ẩn mình trong vỏ, chi bên tiêu giảm, còn các tơ giúp cơ
thể bám vào thành ống, còn phần đầu và một số đốt phía trước có thể thò ra ngoài
để lấy thức ăn. Một số người chia phần thân của nhóm này thành 2 phần (ngực và
bụng). Phần đuôi ở vào cuối của cơ thể không có chi bên và có hậu môn.
Nghiên cứu thành cơ thể của một đốt thân ở giun nhiều tơ đi từ ngoài vào trong
gồm có lớp mô bì (biểu mô) không có tiêm mao ngoại trừ giun đốt cổ, bao ngoài mô
bì là tầng cuticun. Lớp này có các tế bào tuyến tiết chất dịch nhầy (giảm ma sát khi
chuyển vận, phát tín hiệu nhận biết nhau của các cá thể, tạo thành vỏ ống bao bọc
cơ thể như ở giun nhiều tơ định cư). Tiếp theo là bao cơ gồm lớp cơ vòng ở ngoài,
trong là lớp cơ dọc và lớp cơ chéo. Ở một số loài bao cơ được tách thành các giải
cơ, có liên quan đến sự xuất hiện của chi bên. Trong bao cơ là lớp biểu mô thể
xoang bao quanh thể xoang. Biểu mô thành thể xoang tạo thành màng treo ruột bao
quanh mạch máu lưng, mạch máu ruột và mạch máu bụng. Kết quả là chia thể
xoang của mỗi đốt thành 2 nửa trái, phải. Chú ý là biểu mô thể xoang của Giun
nhiều tơ có nguồn gốc từ lá phôi giữa. Thể xoang có dịch thể xoang tham gia chức
phận nhận và chuyển các các sản phẩm sinh dục và bài tiết. Ngoài ra thể xoang còn
tạo sức ép lên thành cơ thể và phối hợp với hoạt động của cơ để hỗ trợ cho chi bên
chuyển vận theo kiểu uốn sóng, nhất là khi chui rúc trong bùn (Arenicola,
Capitelidae…)
Xoang cơ thể có cấu tạo như vậy được gọi là thể xoang (coelum), chỉ mới xuất hiện
ở giun đốt. Bên trong thể xoang có hạch thần kinh, mạch máu, hậu đơn thận và ống
tiêu hoá. Một số giun nhiều tơ có vỏ bao quanh cơ thể và được xem là phương tiện
tự vệ có hiệu quả. Chúng có thể tạo vỏ lát thành hang như các giống Arenicola,
Nereis, Ariciidae… với hình dạng và kích thước khác nhau. Vật liệu tạo vỏ, hang có
nhiều loại như các vỏ và mảnh vụn của động vật thân mềm, trùng có lỗ, thân lỗ hay
có khi chỉ là sản phẩm tiết của cơ thể giun nhiều tơ (vỏ kitin, vỏ ngấm muối canxi).
Một số giun nhiều tơ có màu sắc nguỵ trang như màu xanh (họ Phyllodomicidae) hay
có các đốm đen (họ Aphroditidae) (hình 7.5).
a. Hệ tiêu hoá của giun nhiều tơ dạng ống, chúng ăn các động vật nhỏ như
giáp xác bé, thân mềm, thuỷ tức hay tảo… cấu tạo gồm ruột trước, ruột giữa và ruột
sau. Ruột trước thường phân hoá thành khoang miệng và hầu có thành cơ. Hầu của
giun nhiều tơ di động có hàm hay răng kitin khoẻ, có thể phóng ra ngoài để bắt mồi
và nghiền mồi.
Nhóm giun nhiều tơ sống định cư dùng tơ để bắt giữ các cặn vẩn hữu cơ khi nước
dồn tới.
b. Hệ bài tiết là các đôi hậu đơn thận sắp xếp theo từng đốt. Hậu đơn thận có
cấu tạo như sau: Có phễu thận mở vào trong thể xoang của mỗi đốt, phễu thận có
lát tiêm mao nên khi tiêm mao rung động thì sẽ hút chất thải vào phễu, rồi vào ống
dẫn và ra ngoài. Hậu đơn thận có ống dẫn xuyên qua vách đốt rồi đổ ra ngoài ở mỗi
đốt tiếp theo. Cấu tạo tuy đơn giản nhưng về nguồn gốc thì khá phức tạp, có liên
quan đến ống dẫn thể xoang có chức năng chủ yếu là sinh dục. Trong mỗi đốt của
giun nhiều tơ, bên cạnh hậu đơn thận còn có ống dẫn thể xoang. Hậu đơn thận bắt
nguồn gốc từ nguyên đơn thận còn ống dẫn thể xoang có nguồn gốc từ lá phôi giữ
c. Giun nhiều tơ có hệ tuần hoàn kín có mạch máu lưng, mạch máu bụng với
các đôi mạch bên xếp theo từng đốt. Từ các mạch máu chính này có các cầu nối đi
qua mạng mao mạch để lấy chất dinh dưỡng và qua mạng mao quản da để lấy ô xy.
Có huyết sắc tố phân tán trong dịch máu, máu có màu đỏ (chứa nhân sắt) hay màu
xanh (chứa nhân đồng). Một số bọn giun nhiều tơ hệ tuần hoàn tiêu giảm và chức
năng tuần hoàn do thể xoang đảm nhận như họ Glyceridae, các giống Dinophilus,
Myzostomum.
d. Hệ thần kinh và cơ quan cảm giác: Có cấu tạo điển hình bao gồm não, vòng
hầu và đôi dây thần kinh bụng. Não là đôi hạch trong đầu, có thể phân biệt thành 3
phần ứng với các trung tâm cảm giác: Phần trước điều khiển xúc biện, phần giữa
điều khiển anten và mắt, phần sau điều khiển hố khứu giác. Có các dây thần kinh
đến giác quan ở phần đầu.
Dây thần kinh bụng có 1 đôi và mỗi đốt có một đôi hạch nối với nhau bằng cầu
nối ngang, có dây thần kinh đi đến các cơ quan của mỗi đốt. Kiểu thần kinh có cấu
trúc như vậy được gọi là thần kinh bậc thang (Orthogonal). Hướng tiến hoá của hệ
thần kinh của giun nhiều tơ như sau:
+ Tập trung thần kinh theo chiều ngang (thu ngắn khoảng cách giữa các hạch)
tạo thành chuỗi hạch thần kinh. Trong một số trường hợp có sự tập trung các đốt
nên hạch thần kinh dần chuyển tập trung theo chiều dọc.
+ Hướng thứ 2 là chuyển từ biểu mô vào trong thể xoang.
Cơ quan cảm giác của giun nhiều tơ đa dạng và phát triển hơn ở nhóm sống di
động. Cơ quan cảm giác bao gồm: Các tế bào cảm giác nằm rải rác dưới da. Cơ
quan cảm giác cơ học và hoá học như anten, xúc biện, sợi cảm giác quanh miệng và
sợi lưng của chi bên. Cơ quan thăng bằng là bình nang gặp nhiều ở nhóm giun
nhiều tơ sống định cư (có khoảng 1 –5 đôi) trên các đốt cơ thể. Cơ quan thị giác là
mắt với các mức độ phát triển khác nhau. Mắt đơn giản nhất chỉ là phần biệt hoá lõm
vào trong của mô bì và tế bào ở đáy lõm chỉ có thể phân biệt được sự sáng, tối (như
mắt của giống Razanitia). Mắt phức tạp hơn là túi kín có thủy tinh thể và dịch thủy
tinh thể (Nereis, Alciope…) (hình 7.7). Mắt có thể nằm trên đầu, hay ở trên các sợi
lưng của chi bên, cá biệt còn có thể phân bố ở hậu môn (Amphicora) vì hậu môn
hướng về phía trước khi di chuyển. Một số giun nhiều tơ (Chaetopterus
variopedatus…) có khả năng phát sáng do có tế bào phát sáng (photocyst) như là
một tín hiệu thông tin, tự vệ, còn một số loài khác là tín hiệu giao hoan.
Giun nhiều tơ còn có các tế bào thần kinh lớn, sắp xếp thành giải liên tục. Đặc
biệt phát triển ở nhóm giun nhiều tơ sống định cư giúp cho con vật thu nhanh cơ thể
vào vỏ. Tuy nhiên "thể cuống" là trung khu thần kinh điều khiển phần trước não lại
kém phát triển hơn nhóm giun nhiều tơ di động.
e. Hệ sinh dục có cấu tạo khá đơn giản: Gồm tuyến sinh dục bám từng đôi trên
thành cơ thể ở tất cả các đốt hay chỉ có ở một số đốt. Có ống dẫn hay không có ống
dẫn sinh dục riêng (họ Capitellidae). Thường thì tế bào sinh dục chín và nằm ngay
trong dịch thể xoang và được giải phóng vào nước để thụ tinh trong mùa giao hoan.
Do không có ống dẫn sinh dục nên tế bào sinh dục chỉ được giải phóng sau khi
thành cơ thể bị vỡ.
1.2 Sinh sản và phát triển
1.2.1 Sinh sản
a. Sinh sản vô tính bằng cách mọc chồi hay cắt đoạn. Cắt đoạn có ở giun
Dodecaceria caulleryi (một đốt tách rời, phình to chứa tế bào mầm và phát triển để
cho ra 3 – 4 cá thể mới). Giun nhiều tơ trong họ Syllidae có thể sinh sản liệt sinh.
Khi liệt sinh tế bào sinh dục gặp ở đốt cuối, các đốt sau này sẽ phát triển thành một
cá thể hay hình thành chuỗi cá thể đồng tính (đực hay cái). Sau này các cá thể tách
khỏi chuỗi và sinh sản hữu tính.
b. Sinh sản hữu tính: Ở một số loài đến mùa sinh sản hình dạng cơ thể có thay
đổi. Các đốt có chứa sản phẩm sinh dục thì có chi bên và tơ phát triển hơn, ruột tiêu
giảm, thay đổi màu sắc và phân biệt rõ 2 phần là phần dinh dưỡng (atoque) và phần
sinh sản (epitoque). Khi bắt đầu giao hoan, giun từ mặt nước nổi lên, phóng sản
phẩm sinh dục vào nước để thụ tinh. Tín hiệu giao hoan thường là sự thay đổi một
số yếu tố nào đó của môi trường (ánh sáng, nhiệt độ…). Ví dụ loài rươi
Tylorhynchus heterochaetus ở nước ta thì tín hiệu giao hoan là sự thay đổi khí hậu
của cuối tuần trăng tháng 9 hay đầu tuần răng tháng 10, trời u ám và có mưa nhỏ.
1.2.2 Phát triển
Trứng phân cắt xoắn ốc, hoàn toàn và xác định. Phôi vị phát triển theo kiểu lan
phủ. Phôi phát triển thành ấu trùng trochophora bơi lội tự do trong nước nhờ vành
tiêm mao trước miệng và sau miệng. Sau đó một thời gian hình thành ấu trùng sau
luân cầu (metatrochophora) sống bò trên đáy, mọc thêm các đốt cho tới lúc đạt số
đốt con trưởng thành (hình 7.Cool.
Sự thay đổi bề ngoài được đánh dấu bằng cách hình thành các đốt khác nhau
trong từng giai đoạn. Khi còn là ấu trùng trochophora, mầm lá phôi giữa (tế bào 4d)
ở hai bên hậu môn phân chia tạo thành 2 giải lá phôi giữa nằm ở hai bên ruột. Phần
sau miệng của ấu trùng phân chia cùng một lúc, trước hết là phần ngoài rồi mới hình
Vành tiêm mao trước miệng
thành cùng lúc các đôi túi thể xoang tương ứng tạo thành một số đốt (3 – 13 đốt)
được gọi là đốt ấu trùng. Đồng thời giác quan trên phần trước miệng phát triển cùng
với các phần não để tạo thành phần đầu. Lúc này đã chuyển sang giai đoạn ấu trùng
metatrochophora. Ở giai đoạn này 2 bên hậu môn còn giữ vùng sinh trưởng và vùng
này dần dần hình thành các đốt tiếp theo. Trước hết tách các đôi túi thể xoang về
phía trước rồi hình thành phân đốt phía ngoài. Các đốt cứ thế nhân lên cho đến khi
đạt tới số đốt của con trưởng thành. Đến đây kết thúc quá trình biến thái. Như vậy
cơ thể của Giun nhiều tơ trưởng thành có các phần có nguồn gốc khác nhau: Phần
đầu ứng với phần trước miệng của ấu trùng trochophora, phần thân gồm cả các đốt
ấu trùng phía trước và đốt ấu trùng phía sau còn thùy đuôi ứng với phần tận cùng
của ấu trùng trochophora (hình 7.Cool. Đặc điểm phát triển của giun nhiều tơ là cơ sở
quan trọng để xác định mối quan hệ họ hàng của giun đốt với các nhóm động vật
khác gần gũi với chúng (thân mềm, chân khớp).
1.3 Đa dạng và các đại diện
Giun nhiều tơ được phân chia thành 2 phân lớp là Giun nhiều tơ di động
(Errantia) và Giun nhiều tơ định cư (Sedentaria).
1.3.1 Phân lớp Giun nhiều tơ di động (Errantia)
Phần đầu phát triển, phân đốt đồng hình, chi bên phát triển ở tất cả các đốt, có
mang hô hấp, hậu đơn thận sắp xếp phân đốt, sống tự do, ăn thịt. Các bộ phổ biến ở
nước ta là:
a. Bộ Phyllodocemorpha có các họ: Aphroditidae, Glyceridae, Phylodocidae,
Alciopidae, Tomopteridae.
b. Bộ Nereimorpha có các họ Syllidae, Nereidae, Nephthydidae…
c. Bộ Eunicemorpha có họ Eunicidae. Các loài thường gặp Aphrodita aculetea
(rom biển) cơ thể phủ đầy lông, bò trên bãi cát vùng triều ở Hòn Gai, bãi Cháy;
Polyodantes makilosus sống bò trên bãi cát vùng sâu (30 – 200m) ở phía nam vịnh
Bắc Bộ; Perinereis singaporiensis; Nereis oxypoda sống chui luồn phổ biến ở vùng
đáy bùn hay sét, độ sâu là 50 - 60m. Ở vùng biển khơi thuộc miền Trung và miền
Nam Việt Nam gặp các giống sống nổi trong họ Alciopidae như Alciope, Alecopina,
Callizona; họ Tomopteridae, họ Aphroditidae và họ Phyllodocidae…
1.3.2 Phân lớp Giun nhiều tơ định cư (Sedentaria)
Phần đầu kém phát triển hay tiêu giảm, cơ thể chia thành các phần khác nhau,
chi bên kém phát triển, mang chỉ có ở phần trước cơ thể, thận giảm số lượng. Là
nhóm động vật sống trong ống tạm thời hay vĩnh viễn.
Có nhiều họ phổ biến ở Việt Nam như Spionidae, Ciratulidae (bộ Spiomorpha);
Chloraemidae, Capitelliae, Madanidae (bộ Drilomorpha); Sabellidae, Serpulidae (bộ
Serpulimorpha). Các loài phổ biến như Phyllochaetopterus socialis có hầu hết ở
vùng có đáy cát hay bùn ở vịnh Bắc Bộ, sống trong ống kitin; Asychys gotoi,
Maldane sarsi, sống ở đáy bùn nâu và sét ở độ sâu 15 – 60m. Một số giun nhiều tơ
sống ký sinh trong da gai như giống Myzostomium hay ký sinh trên trứng và mang
tôm hùm như giống Histriobdella.
Hoá thạch của giun nhiều tơ rất hiếm. Theo các tài liệu cho thấy Giun nhiều tơ
xuất hiện ở đầu kỷ Cambri. Hoá thạch của loài Spiggino floundersi rất giống với giun
nhiều tơ sống nổi hiện nay thuộc giống Tomopteris. Mặc dù có kích thước bé, kích
thước cơ thể chỉ tới vài milimet (loài Eunice viridis có thể dài tới 3m) nhưng giun
nhiều tơ có số lượng rất lớn, là nguồn thức ăn rất quan trọng của nhiều động vật
biển. Một số giun nhiều tơ là thức ăn ngon được khai thác làm thực phẩm như loài
Tylorhynchus heterochaetus ở Việt Nam.
Khu hệ giun nhiều tơ ở Việt Nam rất phong phú, hiện đã biết hơn 700 loài.
Ngoài những loài hay gặp ở nước lợ, còn còn có những loài di nhập sâu vào nội địa.
1.4 Sinh thái của giun nhiều tơ
Hầu hết giun nhiều tơ sống ở biển, một số ít sống ở nước lợ, ngọt hay thậm chí
cả trong lớp đất trồng trọt ở các vùng xa biển (Lycastopsis catarractarum). Giun
nhiều tơ phân bố ở biển rất rộng, từ vùng cực đến vùng xích đạo, trong vùng triều ở
độ sâu dưới 800m, tập trung nhiều ở vùng ven bờ. Phần lớn giun nhiều tơ sống đáy,
chui rúc trong bùn, bò trên mặt đáy, trong rong tảo và cả trong xác vỏ của động vật
thân mềm (vỏ trai, ốc…). Một số loài sống nổi suốt đời như họ Tomopteridae,
Alciopidae, Typhloscoleicidae, họ Phyllodocidae, Aphroditidae... có đặc điểm thích
nghi với lối sống như cơ thể thường giẹp, trong suốt, chi bên dài và rộng. Mức độ
thích nghi với yếu tố môi trường (độ sâu, độ mặn, nhiệt độ, chất đáy)… thay đổi tùy
loài. Ví dụ loài Terebellides stroenii phân bố rộng trên nhiều đại dương từ độ sâu 0 –
2.400m, rộng muối, có nền đáy là bùn cát hay sỏi, sét… Mặt khác có loài thì lại thích
nghi hẹp với điều kiện của môi trường sống. Ví dụ như các giống Otopsis,
Samythella, Macellicephala, Saetmatomice… chỉ sống ở đáy đại dương hay loài
Enuphis conchyleya lại thích sống trong vỏ trai ốc hay đáy cuội. Các loài giun nhiều
tơ sống đáy, có nhóm sống định cư trong tổ hay có khả năng di động. Giun nhiều tơ
di động thường có thức ăn là động vật hay thực vật, một số ăn tạp và các cá thể của
nhóm này thường phát triển về giác quan và chi bên. Giun nhiều tơ định cư thường
ăn các vụn bã hữu cơ theo lối ăn lọc nên phát triển phần đầu còn các chi bên của
thân thì biến thành cơ quan bám vào tổ. Hiện tượng hội sinh gặp khá phổ biến ở
giun nhiều tơ. Một số loài giáp xác sống trong tổ của giống Chaetopterus, nhiều loài
thuộc Kamptozoa sống hội sinh trên cơ thể của giống Nephthys của họ Eunicidae.
nhiều loài khác lại sống hội sống với thân lỗ, hải tiêu, thân mềm, giáp xác….
2. Lớp Giun ít tơ (Oligochaeta)
Giun ít tơ có khoảng 4.000 loài, có quan hệ gần gũi với giun nhiều tơ nhưng
đặc điểm hình thái có biến đổi để phù hợp với lối sống chui luồn trong đất, đáy các
thuỷ vực hay sống bám trên cây thuỷ sinh.
2.1 Đặc điểm cấu tạo và sinh lý
Giun ít tơ sống ở nước ngọt có kích thước bé, đường kính thân khoảng một vài
mm. Giun đất có cỡ lớn hơn (0,5 - 50mm) có thể dài tới 3m (Megascolides australis).
Số đốt thân thường thay đổi từ 7 – 8 đốt đến hàng trăm đốt. Ở giun ít tơ các bộ
phận cảm giác trên đầu và chi bên bị tiêu giảm. Tơ thường xếp thành 4 chùm tơ hay
vành tơ trên mỗi đốt. Tơ là điểm tựa bám vào thành hang khi di chuyển. Một số loài
sống tự do trong nước thì có lông tơ dài (giống Acoloma thuộc họ Naididae)
Thành cơ thể của giun ít tơ cũng có cấu tạo như ở giun nhiều tơ: Lớp cuticun bao
ngoài, trong suốt, có nhiều gờ chéo nên bền vững. Tiếp theo là lớp biểu mô có xen
lẫn các tế bào tuyến và tế bào cảm giác. Chức năng của tế bào tuyến là tiết chất
nhầy, đôi khi dính đất, sỏi, cát… tạo thành vỏ tách khỏi lớp cuticun hay tạo thành đai
sinh dục (tế bào tuyến tạo đai sinh dục có 2 loại, một loại thì tạo thành lớp vỏ ngoài
của đai, sau này thành vỏ kén để bọc trứng, một loại khác thì hình thành chất dinh
dưỡng để nuôi phôi. Tế bào cảm giác có tiêm mao, có khi tập trung thành nhú cảm
giác. Bao cơ của giun ít tơ có lớp cơ vòng ngoài và cơ dọc trong (ở họ
Branchiobdellidae còn có thêm lớp cơ xiên) (hình 7.10).
Nhìn chung mức độ phát triển của các lớp cơ phụ thuộc vào cách chuyển vận
của giun ít tơ: hoặc là tế bào cơ có sợi phân bố đều trong các lớp cơ hoặc là tạo
thành bó cơ. Xoang cơ thể là xoang thứ sinh, trong xoang có nhiều vách ngăn đốt,
ứng với ngấn đốt bên ngoài. Trong xoang chứa đầy dịch thể xoang.
a. Hệ tiêu hóa của giun ít tơ có 3 phần (ruột trước, ruột giữa và ruột sau). Từ
trước ra sau có lỗ miệng, xoang miệng, hầu, thực quản, dạ dày, ruột giữa, ruột thẳng
và hậu môn. Ruột trước biến đổi nhiều tùy thuộc vào
lối dinh dưỡng như hầu có thành cơ dày, có thể phóng ra ngoài, phía sau hầu
có nhiều tuyến tiêu hoá đơn bào. Ở giun đất Pheretima aspergillum, vùng hầu có
nhiều bó cơ khỏe giúp cho quá trình co bóp, trong hầu có hàm kitin để phù hợp với
lối ăn mùn, đất. Thực quản là một ống dài, thành mỏng. Mề là khối cơ dày, phình to.
Dạ dày tuyến là phần thu hẹp sau dạ dày cơ, có thành mỏng. Ruột giữa là phần sau
dạ dày, phình to, có thành mỏng. Ở một số họ như Lumbricidae, Megascolecidae, có
rãnh ruột chạy dọc phía lưng, phía chính giữa nhằm tăng diện tích hấp thụ. Quanh
ruột có lớp tế bào vàng (chloragogen). Ruột được treo lơ lửng trong xoang cơ thể
nhờ màng treo ruột. Phần sau của ống tiêu hóa là ruột thẳng hay ruột sau và ít sai
khác so với ruột trước. Phần lớn giun đất có 2 manh tràng mọc ra từ ruột giữa.
Tuyến tiêu hoá đổ vào thực quản, có tên gọi khác nhau tuỳ nhóm (ở giun đất thì
được gọi là tuyến moren, nhận các ion CO3
- và Ca++ thừa trong máu và đưa vào thực
quản để trung hoà axit humic có trong thức ăn. Ruột của họ Naididae và họ
Tubifficidae có biểu mô có tiêm mao tạo dòng nước ngược làm nhiệm vụ hô hấp.
b. Hệ tuần hoàn có sơ đồ cấu tạo như giun nhiều tơ. Hệ tuần hoàn kín, cấu tạo
khá phức tạp. Máu đỏ do có sắc tố hemoglobin. Hệ tuần hoàn của Pheretima gồm hệ
mạch máu trung tâm, hệ mạch máu quanh ruột và trên thành cơ thể. Hệ mạch trung
tâm có 3 mạch máu chính chạy dọc cơ thể là mạch lưng (phía trên ruột), mạch bụng
(phía dưới ruột) và mạch dưới thần kinh. Mạch lưng và bụng nối với nhau bằng các
quai mạch tương ứng với các đốt. Một số quai mạch bao quanh thực quản phình
rộng, có khả năng co bóp (các tim bên). Máu từ mạch lưng chuyển xuống mạch
bụng vào mao quản da và các nội quan. Ngoài ra còn có các mạch bên thần kinh.
Sau khi lấy ôxy từ da về, máu qua các mạch nối dưới thần kinh để về mạch lưng.
Mạch lưng vốn có khả năng co bóp để vận chuyển máu (hình 7.11).
c. Hệ bài tiết điển hình của giun ít tơ là hậu đơn thận. Nhiều loài trong họ
Megascolecidae và Glossoscolecidae có cơ quan bài tiết là vi thận. Ví dụ như ở giun
khoang, cơ quan bài tiết gồm nhiều vi thận, là dạng biến đổi của hậu đơn thận. Có 3
loại vi thận là vi thận hầu, vi thận da và vi thận vách. Ngoài các vi thận, còn có tế bào
vàng (tế bào Chloragoren) bao quanh ruột cũng tham gia vào chức phận bài tiết.
Ngoài ra còn có hàng lỗ lưng, tiết chất dịch thể xoang ra ngoài vừa tham gia điều áp
suất thể dịch, vừa tham gia bài tiết
d. Hệ thần kinh theo kiểu chung của giun đốt: Gồm có hạch não, vòng thần kinh
hầu, hạch dưới hầu và chuỗi hạch thần kinh bụng. Từ não có 3 đôi dây thần kinh đến
hầu, xoang miệng, và thùy trước miệng. Hạch thần kinh dưới hầu lớn, có 3 đôi dây
thần kinh tới vách các đốt I, II và III. Ở chuỗi thần kinh bụng, các tế bào thần kinh tập
trung thành hạch ở mỗi đốt. Từ hạch thần kinh có một đôi dây thần kinh đi tới thành
cơ thể và một đôi dây thần kinh phía trước đi tới vách đốt. Như vậy cấu tạo chuỗi
thần kinh sắp xếp đều đặn trong mỗi đốt cũng thể hiện tính chất phân đốt đồng hình
ở giun đất. Cơ quan cảm giác ở dạng tế bào riêng lẻ phân tán dưới da để cảm nhận
ánh sáng (hình 7.13).
e. Hệ sinh dục: Giun ít tơ là động vật lưỡng tính. Lấy giun khoang Pheretima
asperrgilum làm ví dụ. Cơ quan sinh dục đực gồm 2 đôi tuyến tinh có hình khối bầu
dục, màu vàng nhạt, nằm ở phía bụng của các đốt X và XI. Túi chứa tinh lớn hơn,
chia thùy, màu trắng đục và phủ quanh dạ dày ở các đốt từ XI - XIII. Từ 2 tuyến tinh
có 2 ống dẫn đổ ra phía sau, phần cuối tạo thành ống phóng tinh, có thành cơ phát
triển và đổ ra ngoài qua lỗ sinh dục đực ở mặt bên bụng đốt XVIII. Cạnh ống phóng
tinh dễ dàng nhìn thấy tuyến tiền liệt hình hạt đậu nhiều thùy màu trắng, nằm dọc
chiều dài các đốt (XVII - XIX), có ống dẫn ngắn đổ thẳng vào ống phóng tinh. Cơ
quan sinh dục cái gồm một đôi tuyến trứng hình hạt tròn, màu vàng nhạt, nhỏ hơn
tuyến tinh và nằm sau tuyến tinh, bám trên mặt sau vách đốt XII - XIII. Hai phễu
trứng nằm trong đốt XIII, từ đó có ống dẫn trứng ngắn, xuyên qua vách ngăn đốt XIII
và XIV rồi đổ chung ra ngoài qua lỗ sinh dục cái ở mặt bụng đốt XIV (đốt thứ nhất
của đai sinh dục). Cơ quan sinh dục đực còn có 2 đôi túi nhận tinh nằm trong các đốt
VII và VIII. Mỗi túi nhận tinh gồm 2 phần: Túi chứa lớn và ống dẫn dài, cả 2 đều
thông ra ngoài theo lỗ nhận tinh.
2.2 Sinh sản và phát triển
2.2.1 Sinh sản vô tính
Thường gặp ở giun ít tơ nước ngọt thuộc các họ Acoelomatidae và Naididae. Ở
nhóm động vật này, cơ thể có vùng sinh trưởng hình thành phần đầu của cá thể sau
và phần đuôi của cá thể trước. Các phần này có thể hình thành trước hay sau khi cá
thể con tách rời cá thể mẹ. Nhiều khi cá thể con chưa tách rời khỏi cá thể mẹ đã
hình thành thế hệ tiếp theo, kết quả tạo thành chuỗi cá thể.
2.2.2 Sinh sản hữu tính
Có hiện tượng ghép đôi bằng cách quay chéo đầu, áp mặt bụng vào nhau và
trao đổi tinh dịch. Tinh trùng có thể chuyển vào "bạn tình" dưới dạng tinh dịch hay
khối tinh (spermatozeugma) hay bao tinh (spermatophora). Sau một thời gian, kịp
cho trứng chín, kén giun được hình thành. Kén có kích thước, hình dạng, số lượng
trứng thay đổi tùy loài. Ví dụ kén của họ Naididae thường có một trứng, kén của họ
Enchytraeidae có tới 53 trứng. Ở giun
khoang sau khi thụ tinh thì 2 cá thể rời nhau ra, sau 2 – 3 ngày đai sinh dục dày lên,
nhận một ít trứng rồi tuột lên phía đầu, qua lỗ nhận tinh lấy tinh dịch sau đó tuột khỏi
đầu, bịt kín 2 đầu hình thành kén. Kén có độ lớn thay đổi (kén của giun khoang có
kích thước là 7mmx5mm, còn của Megascolides auslalis lớn tới 75mm x 22mm và
mỗi kén có khoảng 20 trứng. Trứng ít noãn hoàng, phôi dùng albumin trong kén làm
thức ăn. Phát triển không qua ấu trùng, con non chui khỏi kén sau 8 – 10 ngày. Thời
gian phát triển thay đổi theo môi trường và tùy loài (hình 7.14).
2.3 Phân loại, sinh thái và tầm quan trọng
Sự phân loại còn chưa thống nhất. Có thể kể một số họ đại diện.
Họ Aeolosomatidae: Tập trung nhiều đặc điểm nguyên thủy gần với giun đốt cổ.
Cơ thể có nhiều hạt sắc tố. Đại diện có giống Aeolosoma.
Họ Naididae: sống ở nước ngọt, có thể phân biệt nhóm sống trong bùn, trên
bùn và trong cây bụi thuỷ sinh. Ở Việt Nam thường gặp loài Aulophorus furcatus,
Dero digitata sống thành từng đám, thò đuôi ra ngoài bùn để hô hấp. Loài
Aulophorus tonkinensis sống trong tổ và thường kéo theo tổ khi di chuyển. Các loài
Slavina appendiculata, Allonais inaequalis bò trên cây thuỷ sinh, Chaetogasster
limnaei sống hội sinh trong khoang áo của loài Brachiodrilus semperi sống ở đáy hồ
ao nhỏ.
Họ Tubificidae: sống ở nước ngọt, có ít loài sống ở vùng triều. Ở Việt Nam
thường gặp loài Limnodrilus hofmeisteri kết thành búi dày màu hồng ở cống rãnh và
ao nuôi cá (trùn chỉ). Loài Branchiura sowerbyi có mang ở cuối thân, tương đối lớn,
thường sống xen với loài trùn chỉ, Brachiodrlillus semperi là thức ăn của cá ăn đáy.
Họ Enchytraeidae: Sống ven bờ nước và trong đất ẩm
Họ Branchiobdellidae: Sống ký sinh mất tơ, hình thành giác bám. Hình thành
thêm lớp cơ xiên trong bao cơ.
Họ Microchaetidae: Sống ở nước ngọt. Đại diện có loài Glyphidrilus papillatus
gặp trong ruộng lúa nước.
Họ Glossoscolecidae: Sống trong đất. Đại diện có loài Pontoscolex corethrurus
phổ
biến ở vùng đồi nước ta.
Họ Megasoclecidae: sống trong đất, có số loài phong phú nhất. Ở Việt Nam đã
phát hiện được hàng trăm loài. Ví dụ có nhiều loài thuộc giống Pheretima như Ph.
posthuma, Ph. elongata, Ph. aspergilum, Ph. plumatomusculata. Đặc biệt loài
Perionyx excavatus (giun quế) là đối tượng nuôi làm thức ăn cho gia cầm.
Giun ít tơ sống trong đất có vai trò rất quan trọng vào việc hình thành lớp đất
trồng nhờ vào hoạt động xới xáo và thải phân. Phân giun là môi trường tốt cho vi
sinh vật hoạt động, làm giàu Ca++. Ngoài ra giun đất còn là nguồn dược liệu và là
thức ăn cho gia súc, gia cầm.
3. Lớp Đỉa (Hirudinea)
Là nhóm động vật chuyên hoá hẹp theo hướng ký sinh ngoài hay ăn thịt. Cấu
tạo cơ thể có thay đổi ít nhiều so với mô hình cấu trúc chung của giun đốt như các
đốt trước và sau cơ thể biến thành giác bám, thể xoang, chi bên và tơ tiêu giảm…
Lưỡng tính, không có ấu trùng sống tự do, có khoảng 400 loài, sống ở nước ngọt,
trên cạn, ít loài sống ở nước mặn.
3.1 Đặc điểm cấu tạo và sinh lý
Cơ thể đỉa có số đốt cố định (33 đốt), 7 đốt đốt cuối hình thành giác sau, một số
đốt phía trước hình thành giác trước. Đỉa có hiện tượng phân đốt thứ cấp, có nghĩa
mỗi đốt lại có thể chia thành một số ngấn trong đốt đó. Nhìn chung đỉa không có tơ.
Cơ thể gồm 5 phần: phần đầu gồm có 4 – 5 đốt, có mắt ở mặt lưng, phần trước đai
có từ 3 – 4 đốt, tiếp theo là phần đai sinh dục có 3 đốt và có lỗ sinh dục ở mặt bụng,
biểu mô dày lên thành đai sinh dục, phần sau đai gồm 15 đốt và phần cuối gồm các
đốt hình thành giác sau.
Thành cơ thể có cấu tạo như giun đốt nói chung. Đáng chú ý là có bao cơ khoẻ
gồm 3 lớp là cơ dọc, cơ vòng và cơ xiên, ngoài còn có cơ lưng bụng giúp cho sự
chuyển vận của đỉa theo kiểu bò hay uốn mình theo làn sóng (hình 7.16).
a. Hệ tiêu hóa có các bộ phận sau: miệng, xoang miệng, hầu, thực quản, dạ
dày, ruột giữa, ruột thẳng và đổ ra ngoài qua hậu môn. Cấu tạo chi tiết các phần của
hệ tiêu hoá thay đổi tuỳ theo cách lấy thức ăn của từng nhóm, đặc biệt là phần đầu
của ống tiêu hoá và đó là đặc điểm quan trọng để phân biệt 2 bộ đỉa Có vòi và
Không có vòi. Ở đỉa Có hàm, lỗ miệng nằm trong giác miệng và giữa các thùy môi.
Có 3 thùy môi: 2 ở mặt lưng và 1 ở mặt bụng. Xoang miệng nhỏ, bên trong có 3 hàm
hình bán nguyệt khỏe với các răng nhỏ bằng chất chất hữu cơ thấm đá vôi. Hầu có
thành cơ dày, khỏe. Thực quản ngắn và cũng có thành cơ rất dày. Dạ dày là đoạn
phình ra chứa đầy thức ăn là máu của các động vật mà Đỉa hút được. Dạ dày phân
Cấu tạo cơ thể đỉa (theo Hickman)
A. Hình dạng ngoài; B. Cấu tạo trong
thành 11 đôi túi nối tiếp nhau. Bên trong, giữa các đôi túi có các màng ngăn và thông
với nhau qua van ở giữa. Đôi túi đầu tiên tiêu giảm. Đôi túi cuối cùng phát triển
mạnh, kéo dài về phía sau. Ruột giữa ngắn, chạy thẳng giữa đôi túi cuối cùng của dạ
dày. Phần đầu ruột giữa phình to hơn vì có các tuyến phụ của ruột. Ruột thẳng là
đoạn cuối rất ngắn, phình to.
b. Hệ tuần hoàn: Hệ tuần hoàn chính thức chỉ có ở Đỉa có tơ và Đỉa có vòi. Cấu
tạo chung giống hệ tuần hoàn của giun ít tơ. Ngoài hệ tuần hoàn chính thức, chức
phận của hệ tuần hoàn ở Đỉa có vòi có một phần do thể xoang đảm nhận (phần còn
lại của xoang cơ thể thứ sinh không bị nhu mô lấp kín). Các khe xoang có dạng ống,
chứa máu màu đỏ thay thế cho các mạch máu về chức phận.
Hệ thống khe xoang gồm có 4 ống dọc (một ống lưng, một ống bụng và 2 ống
bên). Từ 2 ống bên phát đi nhiều nhánh ngang, nối với nhau ở mặt bụng. Ống lưng
chạy dọc dạ dày, còn ống bụng nằm dưới dạ dày, bao quanh chuỗi thần kinh bụng.
Hệ thống khe xoang của đỉa giữ chức phận và thay thế cho hệ tuần hoàn là một ví
dụ điển hình về sự thay thế chức phận các cơ quan ở động vật (7.17).
c. Hệ bài tiết: Gồm hậu đơn thận, có 17 đôi nằm ở hai bên mặt bụng cơ thể con
vật (từ đốt thứ VI - XXIII). Các hậu đơn thận phần đầu nhỏ, phần sau lớn hơn. Mỗi
hậu đơn thận có một ống dài cuộn khúc, đầu thận có phễu có tiêm mao nằm tự do
trong xoang. Từ phễu có ống dẫn vào phần tuyến thận lớn hơn và uốn khúc. Sau đó
ống dẫn tiếp tục đổ vào bọng đái tròn, phình to, thông ra ngoài qua lỗ bài tiết.
d. Hệ thần kinh và giác quan: Gồm hạch não, hạch dưới hầu và chuỗi thần kinh
bụng, hạch não và hạch dưới hầu nối với nhau bằng vòng thần kinh quanh hầu
ngắn. Hạch dưới hầu ngắn hơn và do nhiều hạch chập lại. Chuỗi thần kinh bụng
gồm 21 hạch, trong đó có hạch cuối cùng là hạch hậu môn lớn hơn cả. Từ hạch não
có có 3 đôi dây thần kinh phân nhánh đến các mắt, từ hạch dưới hầu và chuỗi thần
kinh bụng cũng có các dây thần kinh phân nhánh đi đến các phần khác nhau của cơ
thể. Cùng chung đặc điểm với giun đốt, ở đỉa các hạch thần kinh đều do hạch trái,
phải chập lại mà thành.
Ngoài các tế bào cảm giác dưới da, đỉa còn có mắt và nhú cảm giác ở mỗi đốt.
Mắt có cấu tạo đơn giản: dưới lớp cuticun dày là các tế bào cảm quang với các
không bào hình cầu hay hình thùy. Đáy của tế bào này có các dây đi đến hạch thần
kinh mắt. Mắt chỉ phân biệt được sáng và tối.
e. Hệ sinh dục: Là động vật lưỡng tính như giun đất. Cơ quan sinh dục đực có
4 - 10 đôi tuyến tinh nằm từ đốt XII trở về phía đuôi cơ thể. Từ tuyến tinh có các ống
thoát tinh ngắn đổ vào 2 ống dẫn tinh nằm ở mặt bụng, phía trong hai hàng đơn
thận. Đoạn cuối ống dẫn tinh cuộn lại thành 2 túi lớn, tạo nên tuyến tinh phụ rồi đổ
vào túi chứa tinh bằng 2 ống ngắn, to và thành ống rất dày. Bao ngoài túi chứa tinh
là tuyến tiền liệt, nằm trong bao dày. Từ túi chứa tinh dẫn đến cơ quan giao phối rồi
đổ ra ngoài theo lỗ sinh dục đực. Cơ quan sinh dục cái gồm 2 tuyến trứng nhỏ, tròn,
nằm trước tuyến tinh phụ. Từ tuyến trứng có 2 ống dẫn trứng ngắn chập lại với
nhau, phình to thành tử cung. Phía cuối tử cung nối với âm đạo là đoạn thuôn nhỏ và
quay ngược lại rồi đổ ra ngoài qua lỗ sinh dục cái. Cuối cùng đổ vào âm đạo còn có
một tuyến phụ lớn màu vàng.
3.2 Sinh sản và phát triển
Ở đỉa sự thụ tinh xẩy ra khác nhau ở các nhóm đỉa khác nhau. Một số loài đỉa
có cơ quan giao phối (đỉa trâu, đỉa đui…) thì thụ tinh trực tiếp (thụ tinh trong), còn
một số loài không có cơ quan giao phối (vét và một số nhóm khác) thì thụ tinh gián
tiếp. Thụ tinh gián tiếp là bao tinh của cá thể này được gắn vào một vùng nhất định
sau lỗ sinh dục cái của cá thể cái khác. Tinh trùng sẽ từ bao tinh chui vào cơ thể con
cái và di chuyển về tuyến trứng nhờ vào một loại mô phân hoá ở vùng thụ tinh được
gọi là mô định hướng (hình 7.18). Sau khi thụ tinh vài ngày đến vài tháng, đai sinh
dục tuột về phía trước, hình thành kén chứa trứng đã thụ tinh. Động tác tuột đai sinh
dục được thực hiện bằng cách lùi cơ thể vào trong chỗ hẹp. Hình dạng và số lượng
trứng trong kén thay đổi tùy nhóm hay tùy loài. Ví dụ kén của Ichthyobdellidae chỉ có
một trứng và thường bám trên cơ thể vật chủ, kén của đỉa trâu giống kén tằm nhưng
màu xám và bé hơn có tới hàng chục trứng, kén của đỉa Dina weberi dẹp bám trên
cây thuỷ sinh. Một số loài trong họ Vét trứng có thể được bảo vệ dưới bụng con cái
(hình 7.19).
Trứng phân cắt tương tự như giun ít tơ, phát triển trực tiếp để hình thành đỉa
trưởng thành.
3.3 Phân loại, sinh thái và tầm quan trọng
Lớp Đỉa được chia làm 3 bộ:
a. Bộ Đỉa có tơ (Acanthobdellida): Đây là nhóm đỉa cổ, còn giữ lại được nhiều
đặc điểm của Giun ít tơ. Hiện đã biết 2 loài là Acanthobdella livanovi và
Acanthobdella pelidina.
b. Bộ Đỉa có vòi (Rhynchobdellida): Có vòi, có bao cơ đặc trưng cho đỉa (chia
làm 3 lớp cơ), thể xoang bị thu hẹp thành khe xoang rỗng bao quanh nội quan và hệ
tuần hoàn. Có 2 họ là họ Đỉa cá (Ichthyobedellidae) và họ Vét (Glossiphonidae). Ở
nước ngọt gặp các loài vét như vét nâu Glossiphonia weberi sống bám trên rễ bèo,
vét xanh G. reculata, vét trai Placobdella sp. Loài Torix mirus thường gặp ở Cao
Bằng Việt Nam.
c. Bộ Đỉa không có vòi (Arhynchobdellida): Có 2 họ là họ đỉa trâu hay đỉa có
hàm (Hirudinidae hay Gnathobdellidae) và họ Herpobdellidae. Các loài phổ biến là
đỉa trâu Hirudinaria manillensis, đỉa đui Whitmania laevis sống trong nước ngọt, loài
Dinobdella ferox sống trong nước suối khi còn non và thường chui vào sống trong
mũi trâu, bò, chó, người khi uống nước suối. Vắt (Haemadipsa) sống ở cạn. Họ
Herpobdellida có loài Dina weberi thường thiếu hàm và ăn thịt.
III. Nguồn gốc và tiến hoá của giun đốt
Việc xác định nguồn gốc của giun đốt rất phức tạp, chủ yếu dựa vào dẫn liệu
về phát triển phôi, sự sinh sản hữu tính và giải phẫu so sánh. Căn
cứ vào 2 đặc điểm quan trọng nhất lần đầu tiên có ở động vật giun đốt là thể
xoang và sự phân đốt để tìm nguồn gốc của giun đốt.
1. Về nguồn gốc thể xoang: Có 3 kiểu xoang ở động vật.
Xoang phôi (blastocoelum) là phần ứng với khoảng trống giữa lá phôi trong và
lá phôi ngoài ở giai đoạn phôi vị. Còn gặp ở một số nhóm động vật đa bào thấp và ở
giai đoạn phôi của nhiều động vật khác.
Liệt xoang (Schizocoelum) là khoảng trống giữa các đám tế bào nhu mô đệm
(parenchyme) được hình thành từ lá phôi giữa. Ở sán lông đã có khoảng trống này,
phát triển như giun tròn và nhóm động vật có xoang giả (pseudocoelum) khác.
Xoang thật hay thể xoang là một cơ quan thực sự, tham gia vào nhiều chức
phận quan trọng như bài tiết, sinh dục, dinh dưỡng…
Khi xét về nguồn gốc thể xoang có nhiều giả thiết khác nhau:
Thuyết xoang thận của Lankester (1874), Faussek (1899), Snodgrass (1938)...
cho rằng thể xoang được hình thành từ khoảng trống của nguyên đơn thận và liên
quan đến chức năng bài tiết ...
Thuyết xoang sinh dục của Hatschek (1877), Mayer (1890, 1901)... cho rằng
thể xoang được hình thành từ xoang sinh dục và chức năng ban đầu và chủ yếu là
sinh dục
Thuyết xoang ruột của Hertwig (1882), Metsnikov (1874), Lay (1881),
Beklemisev (1944) và Shavarov (1965)… cho rằng thể xoang được hình thành từ
xoang ruột hay các nhánh phụ của xoang ruột. Chức phận ban đầu của thể xoang là
tiêu hoá.
Thuyết liệt xoang của Goeth (1884), Livanov (1965), Ivanov (1975)… cho rằng
thể xoang được hình thành từ quá trình biểu mô hoá khối tế bào nhu mô đệm ở giun
thấp và chức phận ban đầu là nâng đỡ.
Các giả thuyết trên có thể cho chúng ta nhận xét: 1) Thể xoang là cơ quan
được hình thành sau các loại xoang khác và như vậy thì theo quy luật phát triển nó
phải ưu việt hơn tổ chức đã hình thành nên nó. 2) Quá trình hình thành lá phôi giữa
trong sự phát triển phải bằng 2 cách: hoặc là theo kiểu lõm ruột ở động vật Có miệng
thứ sinh (Deuterostomia) hoặc bằng kiểu đoạn bào (từ phôi bào 4d) như ở động vật

Có miệng nguyên sinh (Protostomia). Người ta đã chứng minh được trong 2 kiểu
này thì kiểu đoạn bào là nguyên thuỷ hơn. 3) Mặc dù tuyến sinh dục nằm trong thể
xoang nhưng ở nhiều nhóm động vật mầm sinh dục được hình thành sớm hơn rất
nhiều so với thể xoang. Mặt khác nhiều tác giả đã chứng minh được sự hình thành
tuyến sinh dục và sự hình thành thể xoang không có mối quan hệ gì với nhau. Từ
nhận định trên có thể thấy rằng thể xoang được hình thành từ liệt xoang của giun
thấp do quá trình biểu mô hoá lá phôi giữa và do nhu cầu chuyển vận cơ thể bằng
sóng nhu động.
2. Trong ngành giun đốt thì nhóm trung tâm là giun nhiều tơ sống ở biển, một
số chuyển sang đời sống chui rúc trong bùn hay chuyển lên sống trên cạn để hình
thành giun ít tơ. Còn đỉa là nhóm động vật chuyên hoá theo lối sống nửa ký sinh,
nửa ăn thịt, có nguồn gốc từ giun ít tơ.
3. Từ nhóm giun đốt cổ, khi chuyển sang sống chui rúc trong bùn vẫn giữ được
đặc điểm chia đốt như giun nhiều tơ, giun ít tơ hay đỉa. Quá trình tiến hoá từ giun
nhiều tơ đến giun ít tơ và đỉa theo một hướng thống nhất là tinh giản nội quan, ổn
định số đốt và phân đốt dị hình rõ nét.

hochanh.net.vn
Cảm ơn đời
mỗi sớm mai thức dậy
ta có thêm ngày nữa để yêu thương.
avatar
BuiXuanTung
THẠC SĨ
THẠC SĨ

Tổng số bài gửi : 450
Điểm : 13064
Reputation : 0
Birthday : 01/01/1967
Join date : 20/04/2010
Age : 50
Đến từ : TP HCM VIET NAM

http://HOCHANH.FORUM-VIET.NET

Về Đầu Trang Go down

Xem chủ đề cũ hơn Xem chủ đề mới hơn Về Đầu Trang


 
Permissions in this forum:
Bạn không có quyền trả lời bài viết